Falcón
Origen del apellido Falcón.
Etimología :
1.- Ave de la familia de los falcónidos, de la que existen varias especies, que vuela con un batir rápido de alas seguido de breves momentos en que plana.
Toponímia del apellido Falcón
El apellido Falcón tiene posible origen toponímica.
en Galicia encontramos los siguientes lugares
con la grafía O Falcón
- en la parroquia de San Pedro de Cereixa, en el municipio de A Pobra do Brollón
(Lugo).
con la grafía Casfalcón
- en la parroquia de Santo André de
Figueirido, en el municipio de Vilaboa (Pontevedra).
Distribución en Galicia del apellido Falcón.
En A Coruña: en los municipios de A Coruña (43), Fene (22), Ferrol (19), Neda (15), Narón (11) y Aranga (9).
En Lugo: en los municipios de Cospeito (56), Lugo (37), A Pastoriza (23), Riotorto (19), Castro de Rei (15) y Mondoñedo (6).
En Ourense: en los municipios de Ourense (48), Vilamarín (22), A Peroxa (9), Barbadás (8), Coles (8) y Verea (6).
En Pontevedra: en los municipios de Cambados (355), Vilanova de Arousa (147), Vilagarcía de Arousa (136), Pontevedra (68), Ribadumia (56), Vigo (34), Barro (24), O Grove (23), Meis (22), A Illa de Arousa (21), Soutomaior (18), Marín (15), Vilaboa (14), Bueu (12), Meaño (12) y Sanxenxo (11).
En A Coruña: en las comarcas de Ferrol (67), A Coruña (47), Betanzos (13) y Santiago (9).
En Lugo: en las comarcas de A Terra Chá (101), Lugo (38), Meira (20) y A Mariña Central (10).
En Ourense: en las comarcas de Ourense (97) y Terra de Celanova (8).
En Pontevedra: en las comarcas de O Salnés (783), Pontevedra (118), Vigo (59), O Morrazo (31) y Caldas (7).
Distribución en España del apellido Falcón.
en las provincias de Palmas, Las (5.097), Sevilla (2.626), Pontevedra (572), Sta Cruz de Tenerife (456), Zaragoza (446), Cádiz (367), Barcelona (348), Madrid (313), Badajoz (258), Málaga (170), Asturias (133), Huelva (129), Valencia/València (117), Navarra (115), Lugo (96), Murcia (85), Rioja, La (80), Ourense (72), Toledo (66), Bizkaia (56), Cuenca (53), A Coruña (52), Zamora (51), Lleida (46), Gipuzkoa (45), Albacete (43), Cáceres (40), Girona (33), Almería (27), Tarragona (23), Granada (22), Valladolid (22), Balears, Illes (21), Ceuta (21), Alicante/Alacant (20), León (17), Burgos (16), Cordoba (13), Teruel (13), Ciudad Real (10), Jaén (10), Huesca (8), Castellón/Castelló (6), Salamanca (6), Araba/Álava (5), Ávila (5) y Palencia (5).
en las comunidades de Canarias (5.553), Andalucía (3.364), Galicia (792), Aragón (467), Cataluña (450), Comunidad de Madrid (313), Extremadura (298), Castilla-La Mancha (172), Comunitat Valenciana (143), Principado de Asturias (133), Castilla y León (122), Comunidad Foral de Navarra (115), País Vasco (106), Región de Murcia (85), La Rioja (80), Illes Balears (21) y Ciudad Autónoma de Ceuta (21).
Heráldica del apellido Falcón
Relación de escudos heráldicos o blasones del apellido Falcón
Existen diversos linajes de esta denominación en la península sin que tengan relación alguna entre sí. Varias ramas probaron su nobleza en las Órdenes de Santiago y Carlos III.
Los de Asturias traen por armas: De gules, un navío armado de oro, puesto a la vela, con una cruz en el palo mayor y una sierra en la proa con la que quebranta una cadena de hierro sujeta por sus extremos a dos torres de oro, puestas en el mar sobre peñascos.
Los de Santander traen: De sinople, un castillo al natural mazonado de azur, una dama en la ventana abierta sobre la puerta, y asomando tras ella una doncella; perchado en una lanza saliente del homenaje, un halcón.
Otros traen: De azur, una panela de gules, perfilada y salpicada de oro, y un halcón de su color, picado y membrado de oro, con sus alas extendidas picando la panela.
Otros muchos traen las armas de los Falcó.
Armas:
1.- De azur, corona de oro de la que salen tres bordones de peregrinos, entrecruzados y acostado por dos veneras, todo de plata.
2.- De plata, un halcón de sable, picado y uñado de oro, volando en picado hacía el cantón diestro de la punta; bordura componada de sable y plata.
3.- De azur, un halcón de oro perfilado y plumado de sable, volando con las alas extendidas y cebado de un corazón de gules perfilado y salpicado de oro.
4.- De azur, tres bordones de plata, puestos uno junto al otro.
5.- De sinople, dos panteras de plata, manchadas de sable, sentadas y afrontados, surmontadas por una estrella de seis puntas de oro.
6.- De sinople, torre donjonada de plata, surmontada de lis de oro y terrazada de sinople, perfilada de sable, y acostada de dos lebreles de plata sentados y afrontados, atados por sendas cadenas de sable a la base de la torre.
7.- De azur, cinco lises de plata.
8.- De sinople, torre donjonada de plata, resaltada de una dama, naciente de su ventana, con el brazo extendido sobre el que está posado un halcón de sable.
9.- En campo de plata, halcón de sable, empietado de una paloma, y acompañado en punta de tres lises, de oro, puestas en faja.
10.- De oro, torre donjonada de plata, abierta, mazonada y perfilada de sable, sumada de un halcón de sable, empietado de una paloma de azur, y a la puerta de la torre, tres bordones entrelazados de plata, coronados de una corona de oro perfilada de sable: Bordura de azur cargada de ocho manojos de tres bordones de plata, entrecruzados cada uno y surmontado cada manojo de sendas coronas de oro.
11.- En campo con esmaltes a inquirir, dextrócero vestido sujetando en la mano un halcón posado, superado de una estrella de ocho puntas.
Datos en PARES del apellido Falcón
Relación de documentos encontrados en la Web del Portal de Archivos Españoles (PARES) de personas con el apellido Falcón, clasificadas ascendentemente por fecha.
1.- Pleito de Rui Falcón, vecino de San Lorenzo de Altamira (La Coruña). 1523.
Cód. Ref: ES.47186.ARCHV/8.10.4//SALA DE HIJOSDALGO,CAJA 782,17
Datos en el ARG del apellido Falcón
Relación de documentos encontrados en el Archivo del Reino de Galicia, de personas con el apellido Falcón, clasificadas ascendentemente por fecha.
1.- Xoán Torrado, hijo de Gonzalo Torrado, el viejo, de una parte, y de la otra, Gonzalo Falcón, escudero, morador en Sta. María de Asados, hacen contrato obligándose a no enajenar sus bienes en tierra de Postomarcos si no es uno al otro. 1368.
2.- Alonso Pérez, juez de residencia y justicia mayor del arzobispado de Santiago, actuando en nombre del arzobispo afora a Juan Falcón, a su hijo Pero Falcón y dos voces más la isla da Cabreira por doscientos marabedís. 1537.
3.- EL CONº DE STO. DOMIMGO DE PONTEVEDRA CON JUAN DE BARROS FALCON. REIVINDICACION DE BIENES EN S. PEDRO DE MATAMA. 1557.
4.- DIEGO DE BADARAN, Y SU MUJER, CON LUCRECIA FALCON DE CADAVAL. SOBRE UNA CASA Y EJIDO, EN TUY. 1586.
5.- FELIPE FALCON CON LOS CAPELLANES DE LA CAPILLA DE DON LOPE, INCLUSA DE LA CATEDRAL DE SANTIAGO: SOBRE EL LUGAR DE LA CASA DE LA CORNA, MONTE Y HEREDADES DE QUE SE COMPONE. 1593.
6.- HOSP. REAL DE SANTIAGO Y EL CANGO. ALONSO RGUEZ. DE LEON, CAPELLAN MAYOR DE DICHO HOSP. Y ANTONIO DE SOTOMAYOR, SU MAYORDOMO, CON GUTIERRE FALCON, PRIOR DE LA COLEGIAL DE LA Vª. DE MUROS Y OTROS, SOBRE CENSURAS Y ENTREDICHO POR INJURIAS REALES. 1608.
7.- LA UNIVERSIDAD DE SANTIAGO CON EL BACHILLER SEBASTIAN FALCON, CLERIGO, Y EL RACIONERO FRANCISCO NAVARRO, SOBRE EJECUCION POR MARAVEDIS. 1620.
8.- EL COLEGIO DE S. JUSTO Y PASTOR DE LA UNIVERSIDAD DE ALCALA CON PEDRO FALCON DE CASTRO, SOBRE FALSEDAD DE CARTAS DE PAGO; Y CON DOMINGO CALDAS BULLON, ARDTO. LAS RENTAS DEL OBISPADO DE TUY, DONADAS A LA UNIVERSIDAD, SOBRE EL PAGO DE DICHAS RENTAS. 1623.
9.- PEDRO FALCON DE AFRESA??? (ABAD DE SANTA CRISTINA DE RAMALLOSA) CON MARIA PEREA Y OTROS: REIVINDICACION POR EL MONTE DE ENCIMA DA TORRE Y OTROS BIENES DE AQUELLA IGLESIA. 1652.
10.- JUAN DE BERGANTIÑOS, VECINO DE LA CIUDAD DE LA CORUÑA, Y CONSORTES CON CATALINA AFONSO DE PAZOS FALCON, VIUDA DEL CAPITÁN JUAN ROMERO BERMÚDEZ DE CASTRO, VECINA DE LA VILLA DE MUROS, Y OTROS. SOBRE MISIÓN EN POSESIÓN Y PARTIJA DE BIENES DE JUAN DE BERGANTIÑOS, EL VIEJO, Y SU MUJER, Y EN PARTICULAR LA TORRE Y CASA DE LAS LAJES CON SUS ANEJOS SITA EN EL ARRABAL DE OUTEIRO DE FUMES Y LAXES DE LA VILLA DE MUROS. 1656.
11.- JUAN RIVERO PILLADO, COMO MARIDO DE DOMINGA ESTÉVEZ, CON EL CAPITÁN PEDRO NOVO DE SOTO. MISIÓN EN POSESIÓN DEL VÍNCULO FUNDADO POR ANTONIO TRIGO FALCON Y MARÍA ESTÉVEZ EN PONTEVEDRA. 1664.
12.- ANDRES FALCON CON FRANCISCO GOMEZ: CIERRE DE UN MONTE EN LOENZO. 1668.
13.- MARTIN BRITO Y ABREU CONTRA EL LICENCIADO JUAN DE SALAMANCA FALCON, JUEZ CONSERVADOR DE LA CRUZADA EN LA CIUDAD DE TUY. SOBRE FUERZA ECLESIASTICA. 1675.
14.- EL MONº DE S. MARTIN PINARIO DE SANTIAGO Y OTRO CON GONZALO DA PRESA FALCON Y OTROS. REIVINDICACION DE BIENES EN S. VICENTE DE SOUTELO. 1677.
15.- FRANCISCO DE BAÑOS TRONCOSO, LICENCIADO, CON JUAN ANTONIO DE OYA FALCON, PROCURADOR DE VIGO, Y LA JUSTICIA Y REGIMIENTO DE DICHA CIUDAD. SOBRE EXACCIÓN DE TRIBUTOS. 1682.
Solamente mostramos los 15 documentos más antiguos encontrados en el ARG.
Personas célebres con el apellido Falcón
Relación de personas célebres o personas con alguna relevancia social, cultural, cientifica, etc. que tienen en sus apellidos, el apellido Falcón
1.- José Chao Falcón, nacido en San Vicente de Trigás (Mondoñedo) el 21 de agosto de 1928 y fallecido en el mismo ayuntamiento el 30 de diciembre de 1986, fue un maestro y político gallego.
2.- Cristovo María Falcón Rodríguez.
3.- Pilar Falcón Osorio.
Comentarios en foros.xenealoxia.org
Comentario personal de Pousada:
Etimoloxía e Significado
Segundo a definición do Diccionario da Real Academia Galega, un falcón é unha “ave de rapiña, diurna, de uñas e pico curvos e fortes ás rematadas en punta, que ao ser domesticada, foi utilizada, sobre todo na idade media, como instrumento de caza”. Esta palabra procede do latín, falco, falconis. Máis concretamente, a súa terminación en –ón provén da relaxación que se produce na maior parte das linguas romances ao pronunciar a vogal átona final presente na declinación deste termo latino en ablativo, falcone.
En Galicia, existe un lugar coñecido coma “O Falcón”, na freguesía de San Pedro de Cereixa, no Concello de A Pobra do Brollón (Lugo). É moi probable que o nome doutro lugar, Casfalcón, sito na parroquia de San André de Figueirido, en Vilaboa (Pontevedra), sexa unha evolución fonética da frase Casa Falcón, ou Casal Falcón, en referencia a antiga presenza dos membros desta familia nos arredores de Vilaboa.
Heráldica
Existen variantes rexionais para a heráldica deste apelido. As máis formas máis habituais son as seguintes:
a) En campo de gules un veleiro armado de ouro cunha cruz no pao maior e máis unha serra na proa, coa que creba unha cadea suxeita a dúas torres de ouro postas no mar sobre rochedos (Asturias).
b) En campo de sinople un castelo ao natural mazonado de azur cunha dama na xanela aberta sobre a porta, e tras dela unha doncela, e, sobre unha lanza, un falcón sainte da homenaxe (Santander).
c) En campo de azur unha panela de gules perfilada e salpicada de ouro e máis un falcón do seu color picado e membrado de ouro coas ás despregadas picando a panela (Armas primitivas).
Porén, a máis atinada para o caso galego é a que empregaron os Falcón de Monforte de Lemos: en campo de azur, un falcón pousado, ao natural.
Notas Históricas
Algúns investigadores sinalan a natureza xudía de moitos dos falcóns galegos, moitos dos que terían chegado a Galicia procedentes do norte de Portugal, fuxindo das múltiples persecucións sufridas polo pobo xudeu. Esta teoría concorda coas ideas expresadas por José Santiago Crespo del Pozo no seu “Blasones y Linajes de Galicia”, no que ao falar dos Falcón fainos derivar dos Falcao portugueses.
Fuentes y bibliografía
Esta es la bibliografía que recoge el origen, significado, la historia, la distribución y otros datos del apellido Falcón empleados en la redacción de este artículo.
- RAG, Dicionario da Real Academia Galega,
,. - Xunta de Galicia, Nomenclátor de Galicia,
Xunta de Galicia,. - Boullón Agrelo, A.I.; Sousa Fernández, X., Cartografía dos apelidos de Galicia,
Instituto da Lingua Galega - USC, . - INEbase, Aplicativo Apellidos,
INE, . - ARG, Arquivo do Reino de Galicia,
Xunta de Galicia,. - Art-Marble.com, Apellidos y Heráldica,
, . - Vázquez Casáis, J., Cambados y el Valle de Salnés, la heráldica de sus pazos y casas solariegas,
, Diputación Provincial de Pontevedra. Servicio de Publicaciones, . - Messía de la Cerda y Pita, L.F., Labras heráldicas,
, Diputación Provincial de Pontevedra. Servicio de Publicaciones, . - Messía de la Cerda y Pita, L.F.; Bugallal y Vela, J., Heráldica: escudos de armas labrados en piedra existentes en la zona monumental de Pontevedra,
, Excma. Diputación Provincial de Pontevedra, . - Crespo del Pozo, J.S.; Porreño, B., Heráldica y genealogía de Galicia. Blasones y Linajes de Galicia,
, Ediciones Boreal, S.L., . - Rodríguez Fernández-Broullón, Rafael, Las hidalguías del Morrazo a través de sus piedras de armas,
, Diputación Provincial de Pontevedra. Servicio de Publicaciones, . - Fundación Wikimedia, Inc., Galipedia,
,.
